恭谒天寿山十三陵

清代 顾炎武
成祖昔定都,乃省兹山阳。群山自天来,势若蛟龙翔。 东趾据卢龙,西脊驰太行。后尻坐黄花,前面临神京。 中有万年宅,名曰康家庄。可容百万人,豁然开明堂。 维时将作臣,奉旨趋傍傍。盛德比霸杜,宏规轶瀍邙。 雷电驱元冥,白云升帝乡。三光坠榆木,穷北回辒辌。 駊騀金粟堆,寂寞桥山藏。右献左次景,裕茂迤西旁。 泰陵在茂西,稍折南维康。永陵在东南,规模特恢张。 碝石为元墀,丹青焕雕梁。昭近九龙池,定依昭左方。 其制亦如永,工丽踰孝长。庆居献西隅,德奠永东冈。 环山数十里,松柏参天苍。列宗每驾朝,百执恒趋跄。 一年祭三举,侍从来班扬。诗追安世歌,典与郊禘光。 自伤下土臣,不睹昭代章。天祸降宗国,灭我圣哲王。 渴葬池水南,灵宫迫妃殇。上无宝城制,周匝唯砖墙。 下有中涓坟,陪葬义所当。殿上立三主,并列田娘娘。 问此何代礼,哽咽不可详。麦饭提一箪,枣榛提一筐。 村酒与山蔬,一一自携将。下阶拜稽首,出涕双浪浪。 主祭非曾孙,降假非宗祊。重上诸陵间,裴回复彷徨。 茂陵树千株,独立不受戕。门阖尚完具,上头安御床。 自康以接庆,小树多榆枋。殿楼尽黄瓦,逶迤各相望。 康昭二明楼,并遭劫火亡。定陵毁大殿,以及东西廊。 馀陵半无门,累甓仍支杗。尚存宰牲亭,暨外诸监房。 百人十有二,袍笏兼戎装。六兽柱则四,制与钟山亢。 跨以七孔桥,峙以白石坊。仁宗所制碑,崷萃当中央。 行宫已颓坏,御路徒荒凉。每陵二太监,犹自称司香。 人给地数亩,把耒耕山场。春秋祭碑下,共用一豕羊。 皆云牧骑来,斫伐尤披猖。并力与之争,仅得保界疆。 有盗贵妃冢,斩首竿以枪。于时奸宄民,瞿然始惩创。 绕陵凡六口,六口各有兵。一陵立一卫,卫设屯与仓。 居庸有总兵,昌平有侍郎。一朝尽散迸,无复陵京防。 燕山自峨峨,沙河自汤汤。皇天自高高,后土自芒芒。 下痛万赤子,上呼十四皇。哭帝帝不闻,吁天天无常。 幽都蹲土伯,九关飞虎伥。日月相蚀亏,列宿为参商。 自古有殂落,剧哉哀姚黄。从臣去鼎湖,二妃沈江湘。 仓皇一抔土,十五零秋霜。天运未可亿,天心未可量。 仲华复西京,崔损修中唐。谁能寄此诗,雅颂同洋洋。
chéng dìng   nǎi shěng shān yáng qún shān tiān lái   shì ruò jiāo lóng xiáng
dōng zhǐ lóng   西 chí tài xíng hòu kāo zuò huáng huā   qián miàn lín shén jīng
zhōng yǒu wàn nián zhái   míng yuē kāng jiā zhuāng róng bǎi wàn rén   huò rán kāi míng táng
wéi shí jiāng zuò chén   fèng zhǐ páng páng shèng   hóng guī chán máng
léi diàn yuán míng   bái yún shēng xiāng sān guāng zhuì   qióng běi huí wēn liáng
ě jīn duī   qiáo shān cáng yòu xiàn zuǒ jǐng   mào 西 páng
tài líng zài mào 西   shāo zhé nán wéi kāng yǒng líng zài dōng nán   guī huī zhāng
ruǎn shí wèi yuán chí   dān qīng huàn diāo liáng zhāo jìn jiǔ lóng chí   dìng zhāo zuǒ fāng
zhì yǒng   gōng xiào zhǎng qìng xiàn 西   diàn yǒng dōng gāng
huán shān shù shí   sōng bǎi cān tiān cāng liè zōng měi jià cháo   bǎi zhí héng qiàng
nián sān   shì cóng lái bān yáng shī zhuī ān shì   diǎn jiāo guāng
shāng xià chén   zhāo dài zhāng tiān huò jiàng zōng guó   miè shèng zhé wáng
zàng chí shuǐ nán   líng gōng fēi shāng shàng bǎo chéng zhì   zhōu wéi zhuān qiáng
xià yǒu zhōng juān fén   péi zàng suǒ dāng diàn 殿 shàng sān zhǔ   bìng liè tián niáng niang
wèn dài   gěng xiáng mài fàn dān   zǎo zhēn kuāng
cūn jiǔ shān shū   xié jiāng xià jiē bài shǒu   chū shuāng làng làng
zhǔ fēi zēng sūn   jiàng jiǎ fēi zōng bēng zhòng shàng zhū líng jiān   péi huí páng huáng
mào líng shù qiān zhū   shòu qiāng mén shàng wán   shàng tou ān chuáng
kāng jiē qìng   xiǎo shù duō fāng diàn 殿 lóu jǐn huáng   wēi xiāng wàng
kāng zhāo èr míng lóu   bìng zāo jié huǒ wáng dìng líng huǐ diàn 殿   dōng 西 láng
líng bàn mén   lèi réng zhī máng shàng cún zǎi shēng tíng   wài zhū jiān fáng
bǎi rén shí yǒu èr   páo jiān róng zhuāng liù shòu zhù   zhì zhōng shān kàng
kuà kǒng qiáo   zhì bái shí fāng rén zōng suǒ zhì bēi   qiú cuì dāng zhōng yāng
xíng gōng tuí huài   huāng liáng měi líng èr tài jiàn   yóu chēng xiāng
rén gěi shù   lěi gēng shān chǎng chūn qiū bēi xià   gòng yòng shǐ yáng
jiē yún lái   zhuó yóu chāng bìng zhī zhēng   jǐn bǎo jiè jiāng
yǒu dào guì fēi zhǒng   zhǎn shǒu gān 竿 qiāng shí jiān guǐ mín   rán shǐ chéng chuàng
rào líng fán liù kǒu   liù kǒu yǒu bīng líng wèi   wèi shè tún cāng
yōng yǒu zǒng bīng   chāng píng yǒu shì láng zhāo jǐn sàn bèng   líng jīng fáng
yān shān é é   shā shāng shāng huáng tiān gāo gāo   hòu máng máng
xià tòng wàn chì   shàng shí huáng wén   tiān tiān cháng
yōu dōu dūn   jiǔ guān fēi chāng yuè xiàng shí kuī   liè 宿 wèi shēn shāng
yǒu luò   zāi āi yáo huáng cóng chén dǐng   èr fēi shěn jiāng xiāng
cāng huáng póu   shí líng qiū shuāng tiān yùn wèi 亿   tiān xīn wèi liàng
zhòng huá 西 jīng   cuī sǔn xiū zhōng táng shuí néng shī   sòng tóng yáng yáng