恭謁天壽山十三陵

清代 顧炎武
成祖昔定都,乃省茲山陽。群山自天來,勢若蛟龍翔。 東趾據盧龍,西脊馳太行。後尻坐黃花,前面臨神京。 中有萬年宅,名曰康家莊。可容百萬人,豁然開明堂。 維時將作臣,奉旨趨傍傍。盛德比霸杜,宏規軼瀍邙。 雷電驅元冥,白雲升帝鄉。三光墜榆木,窮北回轀輬。 駊騀金粟堆,寂寞橋山藏。右獻左次景,裕茂迤西旁。 泰陵在茂西,稍折南維康。永陵在東南,規模特恢張。 碝石為元墀,丹青煥雕梁。昭近九龍池,定依昭左方。 其制亦如永,工麗踰孝長。慶居獻西隅,德奠永東岡。 環山數十里,松柏參天蒼。列宗每駕朝,百執恆趨蹌。 一年祭三舉,侍從來班揚。詩追安世歌,典與郊禘光。 自傷下土臣,不睹昭代章。天禍降宗國,滅我聖哲王。 渴葬池水南,靈宮迫妃殤。上無寶城制,周匝唯磚牆。 下有中涓墳,陪葬義所當。殿上立三主,並列田娘娘。 問此何代禮,哽咽不可詳。麥飯提一簞,棗榛提一筐。 村酒與山蔬,一一自攜將。下階拜稽首,出涕雙浪浪。 主祭非曾孫,降假非宗祊。重上諸陵間,裴回復彷徨。 茂陵樹千株,獨立不受戕。門闔尚完具,上頭安御床。 自康以接慶,小樹多榆枋。殿樓盡黃瓦,逶迤各相望。 康昭二明樓,並遭劫火亡。定陵毀大殿,以及東西廊。 餘陵半無門,累甓仍支杗。尚存宰牲亭,暨外諸監房。 百人十有二,袍笏兼戎裝。六獸柱則四,制與鐘山亢。 跨以七孔橋,峙以白石坊。仁宗所制碑,崷萃當中央。 行宮已頹壞,御路徒荒涼。每陵二太監,猶自稱司香。 人給地數畝,把耒耕山場。春秋祭碑下,共用一豕羊。 皆雲牧騎來,斫伐尤披猖。併力與之爭,僅得保界疆。 有盜貴妃冢,斬首竿以槍。於時奸宄民,瞿然始懲創。 繞陵凡六口,六口各有兵。一陵立一衛,衛設屯與倉。 居庸有總兵,昌平有侍郎。一朝盡散迸,無復陵京防。 燕山自峨峨,沙河自湯湯。皇天自高高,后土自芒芒。 下痛萬赤子,上呼十四皇。哭帝帝不聞,籲天天無常。 幽都蹲土伯,九關飛虎倀。日月相蝕虧,列宿為參商。 自古有殂落,劇哉哀姚黃。從臣去鼎湖,二妃沈江湘。 倉皇一抔土,十五零秋霜。天運未可億,天心未可量。 仲華復西京,崔損修中唐。誰能寄此詩,雅頌同洋洋。
chéng dìng   nǎi shěng shān yáng qún shān tiān lái   shì ruò jiāo lóng xiáng
dōng zhǐ lóng   西 chí tài xíng hòu kāo zuò huáng huā   qián miàn lín shén jīng
zhōng yǒu wàn nián zhái   míng yuē kāng jiā zhuāng róng bǎi wàn rén   huò rán kāi míng táng
wéi shí jiāng zuò chén   fèng zhǐ páng páng shèng   hóng guī chán máng
léi diàn yuán míng   bái yún shēng xiāng sān guāng zhuì   qióng běi huí wēn liáng
ě jīn duī   qiáo shān cáng yòu xiàn zuǒ jǐng   mào 西 páng
tài líng zài mào 西   shāo zhé nán wéi kāng yǒng líng zài dōng nán   guī huī zhāng
ruǎn shí wèi yuán chí   dān qīng huàn diāo liáng zhāo jìn jiǔ lóng chí   dìng zhāo zuǒ fāng
zhì yǒng   gōng xiào zhǎng qìng xiàn 西   diàn yǒng dōng gāng
huán shān shù shí   sōng bǎi cān tiān cāng liè zōng měi jià cháo   bǎi zhí héng qiàng
nián sān   shì cóng lái bān yáng shī zhuī ān shì   diǎn jiāo guāng
shāng xià chén   zhāo dài zhāng tiān huò jiàng zōng guó   miè shèng zhé wáng
zàng chí shuǐ nán   líng gōng fēi shāng shàng bǎo chéng zhì   zhōu wéi zhuān qiáng
xià yǒu zhōng juān fén   péi zàng suǒ dāng diàn 殿 shàng sān zhǔ   bìng liè tián niáng niang
wèn dài   gěng xiáng mài fàn dān   zǎo zhēn kuāng
cūn jiǔ shān shū   xié jiāng xià jiē bài shǒu   chū shuāng làng làng
zhǔ fēi zēng sūn   jiàng jiǎ fēi zōng bēng zhòng shàng zhū líng jiān   péi huí páng huáng
mào líng shù qiān zhū   shòu qiāng mén shàng wán   shàng tou ān chuáng
kāng jiē qìng   xiǎo shù duō fāng diàn 殿 lóu jǐn huáng   wēi xiāng wàng
kāng zhāo èr míng lóu   bìng zāo jié huǒ wáng dìng líng huǐ diàn 殿   dōng 西 láng
líng bàn mén   lèi réng zhī máng shàng cún zǎi shēng tíng   wài zhū jiān fáng
bǎi rén shí yǒu èr   páo jiān róng zhuāng liù shòu zhù   zhì zhōng shān kàng
kuà kǒng qiáo   zhì bái shí fāng rén zōng suǒ zhì bēi   qiú cuì dāng zhōng yāng
xíng gōng tuí huài   huāng liáng měi líng èr tài jiàn   yóu chēng xiāng
rén gěi shù   lěi gēng shān chǎng chūn qiū bēi xià   gòng yòng shǐ yáng
jiē yún lái   zhuó yóu chāng bìng zhī zhēng   jǐn bǎo jiè jiāng
yǒu dào guì fēi zhǒng   zhǎn shǒu gān 竿 qiāng shí jiān guǐ mín   rán shǐ chéng chuàng
rào líng fán liù kǒu   liù kǒu yǒu bīng líng wèi   wèi shè tún cāng
yōng yǒu zǒng bīng   chāng píng yǒu shì láng zhāo jǐn sàn bèng   líng jīng fáng
yān shān é é   shā shāng shāng huáng tiān gāo gāo   hòu máng máng
xià tòng wàn chì   shàng shí huáng wén   tiān tiān cháng
yōu dōu dūn   jiǔ guān fēi chāng 倀 yuè xiàng shí kuī   liè 宿 wèi shēn shāng
yǒu luò   zāi āi yáo huáng cóng chén dǐng   èr fēi shěn jiāng xiāng
cāng huáng póu   shí líng qiū shuāng tiān yùn wèi   tiān xīn wèi liàng
zhòng huá 西 jīng   cuī sǔn xiū zhōng táng shuí néng shī   sòng tóng yáng yáng