大河上天章公顾子敦

宋代 徐积
万物皆有性,顺其性为大。顺之则无变,反之则有害。 禹之治河也,浚川而掘地。水行乎地中,其性安而遂。 因地为之防,犹恐不足制。故附之山足,使循山而行。 山不可必得,或原阜丘陵。水行乎两间,既固而既宁。 及将近下流,山远而地平。渠裂为二道,河分为九形。 虽暴不得怒,虽盛不得盈。所以顺而制,归之于沧溟。 后代蒙其业,历世六七十。凡千有馀年,而无所决溢。 国君与世主,岂皆尽有德。盖繇河未徙,一皆循禹迹。 河道既一徙,下涉乎战国。水行平地上,乃堤防堙塞。 其时两堤间,实容五十里。水既有游息,堤无所啮毁。 后世迫而坏,河役始烦促。伐尽魏国薪,下尽淇园竹。 群官皆负薪,天子自临督。其牲用白马,其璧用白玉。 歌辞剧辛酸,姑不至号哭。瓠子口虽塞,宣房宫虽筑。 其后复北决,分为屯氏河。遂不复堤塞,塞亦无如何。 两河既分流,害少而利多。久之屯氏绝,遂独任一渠。 凡再决再塞,用延世之徒。有天时人事,可图不可图。 有幸与不幸,数说不可诬。其后复大决,大坏其田庐。 灌三十一县,言事者纷如。将欲塞之耶,凡役百万夫。 费累百巨万,亦未知何如。如此是重困,是重民叹吁。 言事者不已,亦不复塞诸。李寻解光辈,其言不至迂。 遂任水所之,渠道自割除。当时募水工,无一人应书。 学虽有专攻,术亦有穷欤。诸所说河者,桓谭实主之。 但聚而为书,实无以处之。班孟坚作志,亦无所出取。 事有甚难者,虽知无所补。今之为河堤,与汉无甚殊。 远者无数里,近无百步馀。两堤束其势,如缚吞舟鱼。 适足激其怒,使之逃囚拘。又水性隐伏,有容而必居。 浸淫而灌注,日往而月徂。埽材有腐败,土壤有浮虚。 水进而不止,正如人病躯。病已在骨髓,医方治皮肤。 下不漏足胫,上突为背疽。或水如雷声,或埽如人喘。 或决如山倾,或去如席卷。如蛟龙引阵,如虎豹逃圈。 如地户开辟,如谁何生变。如神物主之,不可得而辨。 嗟乎有如此,堤防岂能禁。盖缘平地上,失水之本性。 而又无二渠,分九河所任。以九合为一,所以如此甚。 今之为邑居,多在古堤内。以诸埽准之,高于屋数倍。 以水面准之,亦高数尺外。诸埽正如城,而土有轻脆。 民正如鱼鳖,处破湟畎浍。被溺者常事,不溺者幸大。 又河水重浊,淀淤日以积。又夏秋霖雨,诸水凑以入。 故有必决势,不决者盖鲜。或决彼决此,或决近决远。 或决不可塞,或塞而复决。或决于旦暮,或决于岁月。 或新埽苟完,或旧埽溃裂。譬如千万钧,用一绳持挈。 必有时而败,必有处而绝。而自决大吴,凡害几郡县。 河既北浸边,诸塘皆受患。亡胡与逸马,熟为之隔限。 今虽甚盛时,亦防不虞变。所以议论者,复故道为便。 故道虽已高,可复亦可为。但恐既复后,其变不可知。 我兵学虽陋,公兵学虽奇。我说兵之难,公亦莫我违。 河事异于兵,其难堪嘘欷。智有不可及,力有不可施。 汲黯非不伟,所塞辄复隳。王遵无奈何,誓死而执圭。 若与唐衢说,号哭垂涕洟。未说穿故道,未说治故堤。 且说塞河口,所费不可推。诸所调发者,委积与山齐。 卷埽者如云,进埽者如飞。下埽名入川,其势忧流移。 上埽名争高,少动即势危。万人梯急赴,两大鼓急椎。 作号声号令,用转光指麾。其救护危急,争须臾毫釐。 又闻被灾郡,数路方荐饥。官私无畜聚,民力俱困疲。 朝廷谋已劳,两宫食不怡。生民仰首望,使者忘寝饥。 为之柰何乎,勿计速与迟。事虽有坚定,议论在所持。 如一身数疾,必以先后医。假如移所费,用以业贫民。 偿其所亡失,救其所苦辛。或贷其田租,或享其终身。 独孤有常饩,使同室相亲。露尸与暴骸,收敛归诸坟。 精选强明吏,处之使平均。乡官与胥徒,欺者以重论。 如此庶几乎,可无愁怨人。下酬更生望,上慰再造仁。 然而论议者,至今犹纷纷。或复其故道,或因其自然。 公如决于一,勿使众议牵。在己者有义,在命者以天。 而况行职分,而况本诚忱。圣朝无不察,知子之赤心。 嗟余何为者,草莽且贱微。与公本无素,一见即弗遗。 以伯兄处我,以古人相期。小设犹致说,大事宁无辞。 年且六十一,未作沟中尸。常恐公礼义,如投诸污泥。 岂欲为迂阔,不得已为诗。沥吾之肝胆,但恐同儿嬉。 又恐误公事,公千万慎思。如将从近功,即深图便宜。 如必谋久利,唯古人是希。是询而是度,是访而是咨。 或博物君子,或宿儒老师。或滨河野叟,或市井年耆。 或愚直夫妇,所言无蔽欺。或老胥退兵,耳闻而目窥。 或世为水学,可与讲是非。或博募水工,按地形高卑。 从便道穿渠,稍引河势披。海既为大壑,汴既分一支。 如关窍疏通,脏腑病可治。此说如何哉,但恐出于狂。 如何完障塞,如何复诸塘。观变而待时,亦恐谋不臧。 为复有说者,且须严边防。如魏尚守边,见称于冯唐。 如祭彤久任,使匈奴伏藏。以车制冲突,如卫青武刚。 多置强弩手,如李广大黄。选募如马隆,练卒如高王。 如汉置奔命,使我军势张。短兵斫马胫,冲车乱其行。 赏不以首级,所以严部分。大陷刀如墙,可以坚吾阵。 羊叔子以德,郭子仪以信。光弼战河阳,挥旗令直进。 其时诸军势,如决水千仞。杨素不用车,可汗下马拜。 仅以其身免,号哭而大败。将帅在方略,胜却百万兵。 安边在良将,胜却筑长城。愿子治水功,有以酬明时。 便领铁林兵,尽衣犀牛皮。连营环绣帽,大纛随牙旗。 分金赐勇敢,藏书付偏裨。先声义信远,下令霜风驰。 出塞有丰草,近关无马蹄。穹庐大漠外,别部黑山西。 伐谋为上策,何用长缨羁。本朝正明盛,以德服外夷。 使来不受献,南越回山梯。西闭玉门关,东却高句丽。 四夷无一事,各安巢穴栖。名将更无功,优诏勒鼎彝。 师旋作鼓吹,军容除虎貔。银珰致郊劳,翰林严锁扉。 除书纸用麻,省吏身著绯。公方有所念,山足江之湄。 无心入黄阁,有表辞赤墀。乞得老来身,浩歌还会稽。 白云与绿波,无所不可之。春风桃花坞,秋色黄菊篱。 茶篮与酒榼,壶矢兼琴棋。烹鸡炊黍饭,可倩庞公妻。 岂无会稽老,雪夜同泛溪。亦有二三子,棹歌相追随。 散尽橐中金,留得身上衣。有宅是官借,无田可扶犁。 闲吟题寺观,长啸入云霓。公得我诗后,一梦须先归。
wàn jiē yǒu xìng   shùn xìng wèi shùn zhī biàn fǎn   zhī yǒu hài    
zhī zhì   jùn chuān ér jué shuǐ xíng zhōng   xìng ān ér suì    
yīn wèi zhī fáng   yóu kǒng zhì zhī shān shǐ   xún 使 shān ér xíng    
shān děi   huò yuán qiū líng shuǐ xíng liǎng jiān   ér níng    
jiāng jìn xià liú   shān yuǎn ér píng liè wèi èr dào   fēn wéi jiǔ xíng    
suī bào   suī shèng yíng suǒ shùn ér zhì guī   zhī cāng míng    
hòu dài méng   shì liù shí fán qiān yǒu nián ér   suǒ jué    
guó jūn shì zhǔ   jiē jǐn yǒu gài yáo wèi   jiē xún    
dào   xià shè zhàn guó shuǐ xíng píng shàng nǎi   fáng yīn sāi    
shí liǎng jiān   shí róng shí shuǐ yǒu yóu   suǒ niè huǐ    
hòu shì ér huài   shǐ fán jǐn wèi guó xīn xià   jǐn yuán zhú    
qún guān jiē xīn   tiān lín shēng yòng bái   yòng bái    
xīn suān   zhì hào kǒu suī sāi xuān   fáng gōng suī zhù    
hòu běi jué   fēn wéi tún shì suì sāi sāi      
liǎng fēn liú   hài shǎo ér duō jiǔ zhī tún shì jué suì   rèn    
fán zài jué zài sāi   yòng yán shì zhī yǒu tiān shí rén shì      
yǒu xìng xìng   shǔ shuō hòu jué   huài tián    
guàn sān shí xiàn   yán shì zhě fēn jiāng sāi zhī fán   bǎi wàn    
fèi lèi bǎi wàn   wèi zhī shì zhòng kùn shì   zhòng mín tàn    
yán shì zhě   sāi zhū xún jiě guāng bèi   yán zhì    
suì rèn shuǐ suǒ zhī   dào chú dāng shí shuǐ gōng   rén yìng shū    
xué suī yǒu zhuān gōng   shù yǒu qióng zhū suǒ shuō zhě huán   tán shí zhǔ zhī    
dàn ér wéi shū   shí chù zhī bān mèng jiān zuò zhì   suǒ chū    
shì yǒu shèn nán zhě   suī zhī suǒ jīn zhī wèi   hàn shén shū    
yuǎn zhě shù   jìn bǎi liǎng shù shì   tūn zhōu    
shì   shǐ 使 zhī táo qiú yòu shuǐ xìng yǐn yǒu   róng ér    
jìn yín ér guàn zhù   wǎng ér yuè sào cái yǒu bài   rǎng yǒu    
shuǐ jìn ér zhǐ   zhèng rén bìng bìng zài suǐ   fāng zhì    
xià lòu jìng   shàng wèi bèi huò shuǐ léi shēng huò   sào rén chuǎn    
huò jué shān qīng   huò juǎn jiāo lóng yǐn zhèn   bào táo quān    
kāi   shuí shēng biàn shén zhǔ zhī   ér biàn    
jiē yǒu   fáng néng jìn gài yuán píng shàng shī   shuǐ zhī běn xìng    
ér yòu èr   fēn jiǔ suǒ rèn jiǔ wéi suǒ   shén    
jīn zhī wèi   duō zài nèi zhū sào zhǔn zhī gāo   shù bèi    
shuǐ miàn zhǔn zhī   gāo shù chǐ wài zhū sào zhèng chéng ér   yǒu qīng cuì    
mín zhèng biē   chù huáng quǎn huì bèi zhě cháng shì   zhě xìng    
yòu shuǐ zhòng zhuó   diàn yòu xià qiū lín zhū   shuǐ còu    
yǒu jué shì   jué zhě gài xiān huò jué jué huò   jué jìn jué yuǎn    
huò jué sài   huò sāi ér jué huò jué dàn huò   jué suì yuè    
huò xīn sào gǒu wán   huò jiù sào kuì liè qiān wàn jūn yòng   shéng chí qiè    
yǒu shí ér bài   yǒu chǔ ér jué ér jué fán   hài jùn xiàn    
běi jìn biān   zhū táng jiē shòu huàn wáng shú   wèi zhī xiàn    
jīn suī shén shèng shí   fáng biàn suǒ lùn zhě   dào wèi biàn   便  
dào suī gāo   wèi dàn kǒng hòu   biàn zhī    
bīng xué suī lòu   gōng bīng xué suī shuō bīng zhī nán gōng   wéi    
shì bīng   nán kān zhì yǒu   yǒu shī    
àn fēi wěi   suǒ sāi zhé huī wáng zūn nài shì   ér zhí guī    
ruò táng shuō   hào chuí wèi shuō chuān 穿 dào wèi   shuō zhì    
qiě shuō sāi kǒu   suǒ fèi tuī zhū suǒ diào zhě wěi   shān    
juǎn sào zhě yún   jìn sào zhě fēi xià sào míng chuān   shì yōu liú    
shàng sào míng zhēng gāo   shǎo dòng shì wēi wàn rén liǎng   chuí    
zuò hào shēng hào lìng   yòng zhuǎn guāng zhǐ huī jiù wēi zhēng   háo    
yòu wén bèi zāi jùn   shù fāng jiàn guān chù mín   kùn    
cháo tíng móu láo   liǎng gōng shí shēng mín yǎng shǒu wàng shǐ   zhě 使 wàng qǐn    
wèi zhī nài   chí shì suī yǒu jiān dìng   lùn zài suǒ chí    
shēn shù   xiān hòu jiǎ suǒ fèi yòng   pín mín    
cháng suǒ wáng shī   jiù suǒ xīn huò dài tián huò   xiǎng zhōng shēn    
yǒu cháng   shǐ 使 tóng shì xiāng qīn shī bào hái shōu   liǎn guī zhū fén    
jīng xuǎn qiáng míng   chù zhī shǐ 使 píng jūn xiāng guān   zhě zhòng lùn    
shù   chóu yuàn rén xià chóu gēng shēng wàng shàng   wèi zài zào rén    
rán ér lùn zhě   zhì jīn yóu fēn fēn huò dào huò   yīn rán    
gōng jué   shǐ 使 zhòng qiān zài zhě yǒu zài   mìng zhě tiān    
ér kuàng xíng zhí fèn   ér kuàng běn chéng chén shèng cháo chá zhī   zi zhī chì xīn    
jiē wéi zhě   cǎo mǎng qiě jiàn wēi gōng běn   jiàn    
xiōng chù   rén xiàng xiǎo shè yóu zhì shuō   shì níng    
nián qiě liù shí   wèi zuò gōu zhōng shī cháng kǒng gōng   tóu zhū    
wèi kuò   de wèi shī zhī gān dǎn dàn   kǒng tóng ér    
yòu kǒng gōng shì   gōng qiān wàn shèn jiāng cóng jìn gōng   shēn pián 便    
móu jiǔ   wéi rén shì shì xún ér shì shì   fǎng ér 访 shì    
huò jūn   huò 宿 lǎo shī huò bīn sǒu huò   shì jǐng nián    
huò zhí   suǒ yán huò lǎo tuì bīng 退 ěr   wén ér kuī    
huò shì wèi shuǐ xué   jiǎng shì fēi huò shuǐ gōng àn   xíng gāo bēi    
cóng biàn 便 dào chuān 穿   shāo yǐn shì hǎi wèi biàn   fēn zhī    
guān qiào shū tōng   zàng bìng zhì shuō zāi dàn   kǒng chū kuáng    
wán zhàng sāi   zhū táng guān biàn ér dài shí   kǒng móu zāng    
wéi yǒu shuō zhě   qiě yán biān fáng wèi shàng shǒu biān jiàn   chēng féng táng    
tóng jiǔ rèn   shǐ 使 xiōng cáng chē zhì chōng   wèi qīng gāng    
duō zhì qiáng shǒu   guǎng 广 dài huáng xuǎn lóng liàn   gāo wáng    
hàn zhì bèn mìng   shǐ 使 jūn shì zhāng duǎn bīng zhuó jìng chōng   chē luàn xíng    
shǎng shǒu   suǒ yán fèn xiàn dāo qiáng   jiān zhèn    
yáng shū zi   guō zi xìn guāng zhàn yáng huī   lìng zhí jìn    
shí zhū jūn shì   jué shuǐ qiān rèn yáng yòng chē   hán xià bài    
jǐn shēn miǎn   hào ér bài jiàng shuài zài fāng lüè shèng   què bǎi wàn bīng    
ān biān zài liáng jiàng   shèng què zhù cháng chéng yuàn zi zhì shuǐ gōng yǒu   chóu míng shí    
biàn 便 lǐng tiě lín bīng   jǐn niú lián yíng huán xiù mào   dào suí    
fēn jīn yǒng gǎn   cáng shū piān xiān shēng xìn yuǎn xià   lìng shuāng fēng chí    
chū sài yǒu fēng cǎo   jìn guān qióng wài bié   hēi shān   西  
móu wéi shàng   yòng cháng yīng běn cháo zhèng míng shèng   wài    
shǐ 使 lái shòu xiàn   nán yuè huí shān 西 mén guān dōng   què gāo    
shì   ān cháo xué míng jiàng gèng gōng yōu   zhào lēi dǐng    
shī xuán zuò chuī   jūn róng chú yín dāng zhì jiāo láo hàn   lín yán suǒ fēi    
chú shū zhǐ yòng   shěng shēn zhù fēi gōng fāng yǒu suǒ niàn shān   jiāng zhī méi    
xīn huáng   yǒu biǎo chì chí lǎo lái shēn hào   hái kuài    
bái yún 绿   suǒ zhī chūn fēng táo huā qiū   huáng    
chá lán jiǔ   shǐ jiān qín pēng chuī shǔ fàn   qiàn páng gōng    
kuài lǎo   xuě tóng fàn yǒu èr sān zhào   xiāng zhuī suí    
sàn jìn tuó zhōng jīn   liú shēn shàng yǒu zhái shì guān jiè   tián    
xián yín guàn   cháng xiào yún gōng shī hòu   mèng xiān guī